به نظر می‌رسد در ادعاهای مطرح شده از سوی فعالان صنعت جهانی نفت و گاز در خصوص امکان افزایش سهم گاز طبیعی مایع و جایگزینی آن با زغال‌سنگ در بخش تولید انرژی هند، برخی واقعیت‌های اقتصادی این کشور نادیده گرفته شده‌ است. در عمل، سهم گاز طبیعی مایع وارداتی در تولید انرژی هند تاکنون نسبت به گزینه‌های مقرون‌به‌صرفه‌تری مانند زغال‌سنگ و انرژی‌های تجدیدپذیر کمتر بوده و حتی رشد این بخش با وجود اهداف در نظر گرفته شده از سوی دولت این کشور برای افزایش سهم گاز طبیعی مایع در سبد انرژی هند محدود گزارش شده است.

به گزارش پایگاه خبری و تحلیلی «فلزات‌آنلاین» و به نقل از موسسه «IEEFA»، کاهش سهم گاز طبیعی در ترکیب انرژی هند باعث شده است که دارایی‌های فعلی در این بخش، از جمله پایانه‌های واردات گاز طبیعی مایع، خطوط لوله و نیروگاه‌های برق گازسوز بلااستفاده باقی بمانند؛ اگرچه ممکن است در صنایع کوچک و متوسط با گسترش شبکه ملی گاز هند، جایگزینی زغال‌سنگ با گاز طبیعی امکان‌پذیر شده باشد اما میزان موفقیت در این روند جایگزینی به نحوه قیمت‌گذاری، زیرساخت‌ها و رقابت‌پذیری آن در مقایسه با دیگر سوخت‌های جایگزین بستگی دارد.

برخی از فعالان صنعت جهانی نفت و گاز ادعا می‌کنند که گاز طبیعی مایع می‌تواند به برخی از کشورها کمک کند تا مصرف زغال‌سنگ خود را کاهش دهند. لازم به ذکر است که این مسئله، گذار به انرژی‌های تجدیدپذیر را تسهیل خواهد کرد. این فعالان به هند به عنوان دومین مصرف‌کننده بزرگ زغال‌سنگ در جهان در قالب نمونه‌ای برجسته اشاره می‌کنند. در همین راستا، شرکت «Woodside Energy Group» اخیرا اعلام کرده است که ایجاد زیرساخت جدید صادرات گاز طبیعی مایع این شرکت در آمریکا در کاهش تقاضای هند برای زغال‌سنگ تاثیرگذار بوده است.

برخلاف ادعاهای مطرح شده، باید بیان کرد که در خصوص این مسئله واقعیت‌های اقتصادی بازار انرژی هند نادیده گرفته شده است. در شرایط فعلی، گاز طبیعی مایع وارداتی به دلیل قیمت بالاتر نسبت به زغال‌سنگ و منابع تجدیدپذیر، نتوانسته است سهم خود را افزایش دهد و در نتیجه زیرساخت‌های فعلی گاز طبیعی در هند به طور گسترده بلااستفاده باقی مانده‌اند.

از این رو، به نظر می‌رسد گاز طبیعی مایع وارداتی بیشتر به دلایل اقتصادی احتمالا گزینه مطلوبی در هند برای جایگزینی با سوخت زغال‌سنگ در تولید انرژی در روند گذار به انرژی‌های پاک نخواهد بود. شواهد ارزیابی شده به وضوح نشان می‌دهد که فناوری‌های ارزان‌تر و پاک‌تر، تهدیدی جدی برای ادامه استفاده از زغال‌سنگ و گاز طبیعی مایع در آینده و طی بلندمدت در بخش تولید انرژی در هند محسوب خواهند شد.

صنایع برق و فولاد؛ بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان زغال‌سنگ در هند

زغال‌سنگ همچنان سوخت برتر در سبد انرژی هند محسوب شده و در حقیقت بیش از نیمی از نیازهای انرژی این کشور از طریق سوخت فسیلی مذکور تامین می‌شود؛ اگرچه دولت هند هدف‌گذاری افزایش سهم گاز طبیعی به ۱۵ درصد تا سال ۲۰۳۰ را برای سبد انرژی این کشور تعیین کرده است اما با این حال، سهم سوخت فسیلی مذکور در این سبد انرژی از ۱۱ درصد در سال مالی ۲۰۱۱، به حدود ۷ درصد در حال حاضر کاهش یافته است.

طرح این ادعا که سهم گاز طبیعی مایع برای سهولت در بخش حمل‌ونقل هند باید افزایش یابد و در نتیجه آن مصرف زغال‌سنگ در سبد انرژی این کشور کاهش می‌یابد، بر این فرض استوار است که افزایش تقاضای گاز طبیعی هم‌زمان با کاهش تقاضای زغال‌سنگ همراه خواهد بود. براساس گزارشی که اخیر از سوی موسسه «IEEFA» منتشر شده است، در بزرگ‌ترین بخش‌های مصرف‌کننده زغال‌سنگ در هند، عکس ادعای مطرح شده اتفاق افتاده است.

در بخش تولید برق که سهم حدود ۷۰ درصدی از تقاضای زغال‌سنگ هند را به خود اختصاص می‌دهد، گاز طبیعی به دلیل قیمت‌ بالاتر تقریبا سهم بسیار ناچیزی از سبد انرژی این کشور را در اختیار دارد. در همین رابطه، سهم گاز طبیعی در تولید برق هند از نزدیک به ۱۳ درصد در سال مالی ۲۰۱۰، به کمتر از ۲ درصد در سال مالی ۲۰۲۵ کاهش یافته؛ در حالی که سهم زغال‌سنگ در همین بازه زمانی نسبتا ثابت باقی‌ مانده است.

از سوی دیگر، سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در سبد انرژی هند از سال مالی ۲۰۱۶ تاکنون چهار برابر افزایش یافته و به ۱۲ درصد رسیده است. این مسئله منجر به کاهش رشد تقاضای سوخت‌های فسیلی برای تولید برق در کشور مذکور شده است. براساس برنامه‌های رسمی دولت هند در راستای افزایش ظرفیت تولید برق، هیچ ظرفیت جدیدی برای توسعه نیروگاه گازی در این کشور تا حداقل سال ۲۰۳۲ به بهره‌برداری نخواهد رسید. همچنین، دولت هند قصد دارد ظرفیت انرژی‌های تجدیدپذیر در سبد انرژی داخلی را از ۲۲۰ گیگاوات در ماه مارس ۲۰۲۵، به ۵۹۶ گیگاوات تا ماه مارس ۲۰۳۲ افزایش دهد.

کاهش سهم گاز طبیعی در سبد انرژی هند موجب شده است زیرساخت‌های این سوخت به دارایی‌هایی بلااستفاده در این کشور تبدیل شود؛ موضوعی که گروه‌های حامی افزایش سهم گاز طبیعی مایع در تولید انرژی مانند انجمن «Asia Natural Gas and Energy Association» معمولا از آن چشم‌پوشی می‌کنند.

طبق آخرین ارزیابی‌های صورت گرفته در هند، ۳۱ نیروگاه گازی با مجموع ظرفیت هشت گیگاوات در سال مالی ۲۰۲۵ هیچ برقی تولید نکرده‌اند. براساس گزارش موسسه «IEEFA»، ارزش این دارایی‌های بلااستفاده در هند حدود ۸٫۲ میلیارد دلار آمریکا برآورد شده است. همچنین، در گزارش این موسسه که در ماه آوریل ۲۰۲۵ منشتر شد، به توقف فعالیت تعدادی از نیروگاه‌های گازی با مجموع ظرفیت ۵٫۳ گیگاوات در هند اشاره شده است.

علاوه بر صنعت برق، در صنایع آهن و فولاد به عنوان دومین مصرف‌کننده بزرگ زغال‌سنگ در هند نیز سهم گاز طبیعی به نسبت زغال‌سنگ برای تولید انرژی بسیار پایین گزارش شده است. در همین رابطه و طی دهه گذشته، حجم تقاضای گاز طبیعی در صنایع آهن و فولاد هند، تنها ۰٫۶۳ میلیارد مترمکعب افزایش یافته که فقط ۰٫۰۸ میلیارد مترمکعب آن از طریق واردات گاز طبیعی مایع و مابقی آن از گاز طبیعی تولید داخل تامین شده است.

در نمودار شماره یک، می‌توان سهم گاز طبیعی و گاز طبیعی مایع در صنایع و بخش‌های مختلف در هند را طی بازه زمانی سال‌های ۲۰۱۶ تا نیمه نخست سال ۲۰۲۵ مشاهده کرد.

نمودار ۱٫ سهم گاز طبیعی و گاز طبیعی مایع در صنایع و بخش‌های مختلف در هند

اگرچه هند بزرگ‌ترین تولیدکننده آهن اسفنجی در جهان به شمار می‌رود اما انرژی مورد نیاز برای ۸۰ درصد از ظرفیت تولید این ماده اولیه ساخت فولاد در این کشور از سوخت زغال‌سنگ تامین می‌شود؛ چراکه قیمت این سوخت به مراتب نسبت به سایر سوخت‌های دیگر مانند گاز طبیعی مایع ارزان‌تر است. با این وجود، دلیل اینکه چرا گاز طبیعی مایع نتوانسته است جایگزین زغال‌سنگ در صنایع آهن و فولاد هند شود را می‌توان به موضوع قیمت‌گذاری این دو سوخت نسبت داد.

در همین راستا، متوسط قیمت گاز طبیعی مایع در سال مالی ۲۰۲۴، تقریبا ۹ برابر هزینه زغال‌سنگ تولید داخل و بیش از دو برابر قیمت زغال‌سنگ وارداتی از اندونزی، بزرگ‌ترین تامین‌کننده زغال‌سنگ هند بوده است. علاوه‌براین، قیمت گاز طبیعی مایع به شدت تحت تاثیر نوسانات سیاسی و ژئوپلیتیکی قرار دارد. از سوی دیگر، تنش‌های اخیر در خاورمیانه می‌تواند موجب افزایش ناگهانی و چشمگیر قیمت گاز طبیعی در هند شود.

در ادامه می‌توان در نمودار شماره ۲، مقایسه قیمت زغال‌سنگ با گاز طبیعی وارداتی و تولید داخل در هند را مشاهده کرد.

نمودار ۲٫ مقایسه قیمت زغال‌سنگ با گاز طبیعی وارداتی و تولید داخل در هند

حجم تقاضای گاز طبیعی مایع در صنایع متفرقه هند

صنایع متفرقه مانند صنایع سرامیک، شیشه، فلزات، داروسازی و سایر صنایع کوچک، به عنوان مصرف‌کنندگان عمده هر دو منبع انرژی زغال‌سنگ و گاز طبیعی محسوب می‌شوند. افزایش مصرف زغال‌سنگ و گاز طبیعی در این صنایع بین سال مالی ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۴، عمدتا ناشی از رشد استفاده از زغال‌سنگ وارداتی و گاز طبیعی داخلی بوده است. تقاضای کل گاز طبیعی در این صنایع متفرقه طی بازه زمانی مذکور، حدود ۷٫۶۹ میلیارد مترمکعب در هند افزایش یافته است. با این حال، از این میزان رشد تقاضا، تنها ۰٫۲۲ میلیارد مترمکعب به گاز طبیعی مایع اختصاص دارد و مابقی این رشد مربوط به گاز طبیعی تولید داخل بوده است.

شایان ذکر است که متوسط قیمت زغال‌سنگ وارداتی در سال مالی ۲۰۲۴، حدود ۶ دلار به ازای هر میلیون واحد حرارتی بریتانیا (MMBtu) بوده که اندکی کمتر از قیمت گاز داخلی به میزان ۶٫۵  دلار به ازای هر میلیون واحد حرارتی بریتانیا است. قیمت گاز طبیعی مایع در همین سال، به طور میانگین بیش از ۱۱ دلار به ازای هر میلیون واحد حرارتی بریتانیا بوده است.

بر همین اساس، اگرچه امکان جایگزینی زغال‌سنگ با گاز طبیعی مایع برای صنایع کوچک و متوسط هند، به خصوص با توسعه شبکه گازرسانی سراسری وجود دارد اما افزایش حجم استفاده از گاز طبیعی مایع به عوامل متعددی مانند قیمت‌گذاری، توسعه زیرساخت‌ها و میزان رقابت‌پذیری انرژی‌های جایگزین دیگر بستگی خواهد داشت.

میزان مصرف گاز طبیعی مایع در سایر بخش‌های هند چگونه بوده است؟

طبق آمارهای ارائه شده، رشد مصرف گاز طبیعی مایع بیشتر در بخش‌هایی از هند بوده است که میزان مصرف زغال‌سنگ در آن‌ها اندک بوده و این سوخت جایگزین زغال‌سنگ نشده است. به عنوان مثال، بخش تولید کودهای شیمیایی هند تقریبا سهم عمده‌ای در افزایش تقاضای گاز طبیعی مایع از سال مالی ۲۰۱۶ تاکنون داشته است. این رشد عمدتا به دلیل تخصیص یارانه‌های دولتی گسترده‌ای است که از مصرف‌کنندگان در برابر رویدادهایی مانند نوسانات قیمت و هزینه‌های بالای انرژی حمایت می‌کند. همچنین، در پاسخ به جهش قیمت گاز طبیعی در سال ۲۰۲۲، دولت هند مبلغ ۳۰٫۵ میلیارد دلار یارانه برای تولید کودهای شیمیایی در این کشور در سال مالی ۲۰۲۳ اختصاص داد. با کاهش نسبی قیمت گاز طبیعی طی سال‌های بعد، مبلغ این یارانه برای سال مالی ۲۰۲۶ به ۱۹٫۵ میلیارد دلار کاهش یافته است.

با این وجود، میزان رشد تقاضای گاز طبیعی مایع در بخش‌هایی که از دریافت یارانه‌های دولتی گسترده بی‌بهره بوده‌اند، هنوز نامشخص است. در همین رابطه و از سال مالی ۲۰۱۶ تاکنون، تقاضای گاز طبیعی مایع در بخش‌های انرژی‌بر مانند پالایشگاه‌ها، پتروشیمی و تولید برق هند رشد قابل‌ توجهی نداشته است. در برخی بخش‌ها از جمله توزیع گاز شهری، تقاضای کلی گاز طبیعی طی دهه گذشته به طور قابل‌ توجهی افزایش یافته است اما بخش عمده این رشد تقاضا با گاز طبیعی تولید داخل و با قیمت پایین‌تر تامین شده است. گفتنی است معمولا گاز طبیعی مایع به دلیل هزینه‌های فرایندهای تبدیل گاز به مایع، حمل‌ونقل و تبدیل مجدد به حالت گازی، نرخ بالاتری نسبت به گاز طبیعی دارد.

کاهش تولید داخلی گاز طبیعی و رشد منابع جایگزین تامین انرژی هند

با توجه به روند نزولی تولید داخلی گاز طبیعی در هند، بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که واردات گاز طبیعی مایع این کمبود را جبران خواهد کرد. با این حال، تجربه نشان داده است که مصرف‌کنندگان نهایی در هند، در مواجهه با افزایش قیمت‌ها، نه تنها تمایلی به ادامه مصرف گاز طبیعی ندارند بلکه به‌ طور کلی تقاضای آن را کاهش داده و به گزینه‌های ارزان‌تر برای تامین انرژی روی می‌آورند؛ موضوعی که منجر به بلا استفاده ماندن زیرساخت‌های فعلی گاز در این کشور شده است.

به عنوان مثال در سال مالی ۲۰۲۳، مصرف سوخت‌های صنعتی جایگزین نظیر مازوت، فرآورده‌های سنگین با گوگرد پایین (LSHS)، کک نفتی و گاز مایع نفتی (LPG) به‌ طور قابل‌ توجهی افزایش یافت که علت اصلی آن، جهش قیمت جهانی زغال‌سنگ و گاز طبیعی مایع بود.

بخشی از این عدم بهره‌برداری از زیرساخت‌های فعلی گاز طبیعی در هند را می‌توان قیمت‌های بالا و خارج از توان اقتصادی مصرف‌کنندگان در این کشور نسبت داد. همچنین، زیرساخت‌های واردات گاز در هند شامل پایانه‌های وارداتی، خطوط لوله و نیروگاه‌ها سال‌هاست که با مشکل بلا استفاده بودن دست و پنجه نرم می‌کنند. از میان هفت پایانه واردات گاز طبیعی مایع فعال در هند در سال مالی ۲۰۲۵، تعداد ۶ پایانه با کمتر از ۵۰ درصد ظرفیت خود در حال فعالیت هستند.

برآوردهای موسسه «IEEFA» نشان می‌دهد که میانگین نرخ بهره‌برداری وزنی خطوط لوله اصلی گاز هند حدود ۴۱ درصد است؛ در حالی که نیروگاه‌های گازسوز در بازه زمانی ماه‌های نوامبر ۲۰۲۴ تا مارس ۲۰۲۵، با کمتر از ۱۰ درصد ظرفیت خود فعالیت داشته‌اند.

از سوی دیگر، رشد سریع منابع جایگزین پاک‌تر و مقرون‌به‌صرفه‌تر، چالش جدی‌تری را برای رشد تقاضای گاز طبیعی مایع در هند به‌ وجود آورده است. در بخش انرژی، تولید برق با استفاده از گاز طبیعی مزیت رقابت‌پذیری خود را در مقابل انرژی‌های تجدیدپذیر در هند از دست داده است. در بخش حمل‌ونقل نیز شرایط مشابهی حاکم است؛ به‌ گونه‌ای که طی هشت سال گذشته، رشد فروش خودروهای الکتریکی ۱۲۳ درصد بیش از خودروهای گازسوز (CNG) بوده است. در مجموع، گاز طبیعی مایع وارداتی نتوانسته است جایگزین زغال‌سنگ در سبد انرژی هند شود.

بررسی شواهد ارزیابی شده به وضوح نشان می‌دهد که برخلاف آنچه فعالان صنعت نفت و گاز مطرح می‌کنند، افزایش سهم گاز طبیعی مایع در سبد انرژی نه از طریق سیاست‌گذاری بلکه از مسیر پذیرش واقعیت‌های اقتصادی ممکن خواهد بود. در نتیجه، گاز طبیعی مایع توان رقابت در بازارهای نوظهوری مانند هند را ندارد.

طبق ارزیابی رویدادهای اخیر در بخش انرژی هند، اتکای صرف به واردات گاز طبیعی مایع به‌ عنوان راه‌حلی جایگزین برای کاهش تولید داخلی، با چالش‌های جدی اقتصادی و ساختاری روبه‌روست. در شرایطی که قیمت جهانی گاز طبیعی مایع و زغال‌سنگ طی سال‌های اخیر با نوسانات شدید مواجه بوده است، مصرف‌کنندگان صنعتی و نیروگاهی در هند از خود انعطاف‌پذیری نشان داده‌اند و به سمت استفاده از سوخت‌های جایگزین ارزان‌تر مانند مازوت، کک نفتی و گاز مایع نفتی سوق پیدا کرده‌اند. این تغییر رفتار، به کاهش تقاضا برای گاز طبیعی منجر شده و نرخ بهره‌برداری از زیرساخت‌های پرهزینه واردات و انتقال گاز طبیعی در هند را به شدت کاهش داده است.

علاوه‌براین، رشد شتابان توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در بخش تولید برق و افزایش فروش خودروهای الکتریکی در بخش حمل‌ونقل، نرخ رقابت‌پذیری گاز طبیعی را بیش از پیش کاهش داده است. این روند نزولی بیانگر آن است که گذار به انرژی‌های تجدیدپذیر در هند نه تنها تحت تاثیر سیاست‌گذاری‌های کلان دولتی نبوده بلکه به‌ طور بنیادین باید منطق اقتصادی آن در بازار مورد توجه گرفته شود؛ جایی که در آن قیمت تمام‌ شده، عاملی تعیین‌کننده در انتخاب منبع انرژی خواهد بود. در این میان، بخش گاز طبیعی مایع نتوانسته است جایگاه خود را در سبد انرژی هند تثبیت کند.

بنابراین باید گفت آینده توسعه زیرساخت‌های گاز وارداتی در هند نیازمند بازنگری جدی است زیرا تداوم شرایط فعلی، از یک دگرگونی ساختاری در بازار انرژی این کشور حکایت دارند که در آن، گاز طبیعی مایع مزیت رقابتی گذشته خود را از دست داده است.

انتهای پیام//