چالش در روند عرضه عناصر نادر خاکی، این موضوع بسیار مهم را برجسته کرده است که آمریکا دیگر نمیتواند برای تامین این عناصر به منظور حفظ روند توسعه اقتصادی و امنیت داخلی خود به چین تکیه کند.
به گزارش پایگاه خبری و تحلیلی «فلزاتآنلاین» و به نقل از اندیشکده شورای آتلانتیک، چین در حال حاضر بر زنجیره تامین جهانی عناصر نادر خاکی تسلط دارد و این کشور سهم حدود ۶۰ درصدی از میزان تولید این عناصر و سهم حدود ۹۰ درصدی از ظرفیت فرآوری آن را در مقیاس جهانی به خود اختصاص داده است. آنچه اکنون با ایجاد چالش در روند عرضه عناصر عنادر خاکی به وضوح نمایان شده است، اینکه آمریکا دیگر برای تامین این عناصر مانند نئودیمیم و دیسپروزیم که در تولید موتورهای جت جنگنده «F-35» به کار گرفته میشود، نمیتواند به چین متکی باشد.
برای رفع چالش ایجاد شده، ارائه راهحلی مانند تمرکز صرف بر بازیابی تولید داخلی عناصر نادر خاکی آمریکا کافی نخواهد بود بلکه ایجاد یک ائتلاف با حضور شرکای قابل اعتماد در این راستا نیز اهمیت بسیار زیادی خواهد داشت. در این میان، قزاقستان که هماکنون بزرگترین تولیدکننده اورانیوم و از صادرکنندگان برتر مس و روی در جهان به شمار میرود، یکی از بهترین گزینهها برای ایجاد همکاری در زمینه تامین عناصر نادر خاکی آمریکا و حتی دیگر کشورهای غربی است.
در حال حاضر دسترسی به عناصر نادر خاکی به ویژه از لحاظ ژئوپلیتیکی برای کشورهای مختلف جهان بسیار حائز اهمیت است. چین که هماکنون بالاترین سهم بازار جهانی عناصر نادر خاکی را در اختیار گرفته است، قصد دارد از این برتری به عنوان برگ برندهای در مذاکرات تجاری خود با آمریکا استفاده کند. در همین راستا، چین به طور ناگهانی در ماه آوریل ۲۰۲۵ روند صادرات چندین عناصر نادر خاکی و آهنرباهای دائمی را به برخی از کشورها متوقف کرد. این اقدام در حقیقت در پی افزایش مناقشات تجاری چین با ایالات متحده آمریکا صورت گرفت. شماری از تحلیلگران آمریکایی، این اقدام را تلاش جدید چین برای استفاده از تسلط خود بر بازار عناصر نادر خاکی و به عنوان یک ابزار سیاسی توصیف کردند.
آنطور که به نظر میرسد، اختلالات ایجاد شده در روند عرضه عناصر نادر خاکی هنوز پابرجاست و طی آینده نیز این روند ادامه خواهد داشت. در همین رابطه و در اواخر سال ۲۰۲۳، دولت چین صادرات سیستمهای فناورمحور مرتبط با فرآوری عناصر نادر خاکی به ایالات متحده آمریکا را متوقف کرد. چین حتی در سال ۲۰۲۴ نیز شرایط صدور مجوز صادرات برای اکسیدهای حیاتی عناصر نادر خاکی را سختتر کرد؛ تا جایی که صادرات برخی از این اکسیدها به طور کامل ممنوع اعلام شد.
این اقدامات محدودکننده از سوی دولت چین در ماه آوریل ۲۰۲۵ به اوج خود رسید و این دولت محدودیتهایی را بر صادرات هفت عنصر نادر خاکی سنگین و متوسط شامل ساماریم، گادولینیم، تربیم، دیسپروزیم، لوتتیوم، اسکاندیم و ایتریم با استناد به کاربری دوگانه آن در صنایع نظامی و به خطر افتادن امنیت ملی چین اعمال کرد.
واضح است که ایالات متحده آمریکا برای بازیابی صنعت عناصر نادر خاکی خود، هنوز در آغاز مسیر برای کاهش وابستگی به زنجیره تامین فناوریهای پیشرفته از چین قرار دارد. طی چند سال اخیر، برخی پروژههای داخلی عناصر نادر خاکی در آمریکا راهاندازی شده و سیاستگذاران در این کشور به توسعه روابط با کشورهای اروپایی و استرالیا به عنوان جایگزین چین برای تامین این عناصر تاکید و آن را پیشنهاد کردهاند.
مشخص است که ایجاد منبع جدید تامین عناصر نادر خاکی در کشورهای غربی، هنوز در مراحل ابتدایی قرار داشته و توسعه آن سالها زمان خواهد برد. در حقیقت باید اعتراف کرد که آمریکا به یک استراتژی بلندمدت برای همکاری با کشورهای تولیدکننده و تامینکننده عناصر نادر خاکی نیاز دارد و این کشور برای رسیدن به اهداف خود در بازیابی صنعت مذکور، باید به یافتن راهکارهایی فراتر از استخراج این عناصر به صورت داخلی اقدام ورزد. به عبارت دیگر، آمریکا به شرکایی نیاز دارد که توان تامین عناصر نادر خاکی در مقیاس گسترده را داشته باشند.
یکی از این کشورها قزاقستان است که از سال ۲۰۲۰، حجم استخراج عناصر نادر خاکی تولیدی خود را افزایش داده و میزان آن را تا سال ۲۰۲۴، حدود پنج برابر افزایش داده است. با این وجود، ۱۰۰ درصد از عناصر نادر خاکی تولیدی در قزاقستان طی سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ به مقصد چین صادر شد که این امر نشاندهنده وجود منابع کافی در قزاقستان است.
این مسئله نشان میدهد هنوز روند صادرات عناصر نادر خاکی تولید شده در قزاقستان به مقصد کشورهای غربی به ویژه آمریکا آغاز نشده است. بر همین اساس، آمریکا میتواند با واردات عناصر نادر خاکی از قزاقستان خود را در برابر اختلالات بازار و اقدامات محدودکننده چین در صنعت مذکور در امان نگه داشته و به ایجاد زنجیره تامین جهانی قابل اتکا و متنوع کمک کند.
برخلاف برخی از کشورهای در حال توسعه که تنها چشماندازی مبهم از منابع عناصر نادر خاکی خود دارند، قزاقستان به خوبی از ذخایر عظیم معدنی خود در این بخش مطلع است. در همین رابطه و در اوایل ماه آوریل ۲۰۲۵، زمینشناسان از کشف ذخیره معدنی جدید عناصر نادر خاکی با عنوان «Zhana Kazakhstan» در قزاقستان خبر دادند که حجم آن حدود ۲۰ میلیون تن سنگ معدنی حاوی عناصر نادر خاکی سنگین گزارش شده است.
در واقع، حتی اگر تنها ۱۰ درصد از این ذخیره معدنی قابل استخراج باشد، این حجم معادل حدود ۲۰۰ هزار تن اکسید عناصر نادر خاکی خواهد بود که میتواند نیاز فعلی ایالات متحده آمریکا به آهنرباهای نئودیمیومی را برای بیش از ۱۲ سال تامین کند. در صورتی که سازمانهای ناظر این موضوع را تایید کنند، با کشف ذخایر «Zhana Kazakhstan» قزاقستان به سومین دارنده ذخایر بزرگ عناصر نادر خاکی در جهان پس از چین و برزیل تبدیل خواهد شد.
از سوی دیگر، دادههای به جای مانده از دوران اتحاد جماهیر شوروی و مطالعات جدید ژئوفیزیکی هوایی انجام شده در آن زمان و مطالعات صورت گرفته اخیر، به وجود ذخایر بالقوه بیشتری از عناصر نادر خاکی در مناطق جنوبی و شرقی قزاقستان اشاره دارند. آنچه تاکنون مانع بهرهبرداری کامل از این ذخایر عظیم عناصر نادر خاکی در قزاقستان شده، کمبود سرمایهگذاری برای توسعه این ذخایر عنوان شده است. با این حال، به نظر میرسد این وضعیت اکنون با سرعت در حال تغییر است. در همین راستا و تنها طی چند سال اخیر، دولت قزاقستان روند اکتشاف دهها پروژه جدید از ذخایر عناصر نادر خاکی در این کشور را آغاز کرده است.
ناگفته نماند که قزاقستان در بخش معدن تجربه بسیار زیادی دارد. در سال ۲۰۲۴، این کشور در صدر تولیدکنندگان اورانیوم جهان با در اختیار داشتن سهمی حدود ۳۸ درصد از عرضه جهانی این ماده معدنی قرار گرفت. همچنین نام قزاقستان در بین ۱۰ کشور نخست تولیدکننده مس و روی در سال مذکور قرار داشت. علاوهبراین، در حال حاضر شرکت ملی معادن قزاقستان با نام «Tau-Ken Samruk»، مدیریت دهها معدن را در اختیار دارد و در پروژههای مشترک بینالمللی متعددی از ذخایر طلا گرفته تا فلزات پایه فعالیت میکند. زیرساختهای انرژی و حملونقل مناسب در این کشور نیز به توسعه معادن قزاقستان در مقیاس بزرگ کمک کرده است. در مجموع، بخش معدن هماکنون سهم حدود ۱۴ درصدی از تولید ناخالص داخلی قزاقستان را به خود اختصاص داده است.
دیپلماسی چندوجهی قزاقستان نیز نقش مهمی در این زمینه ایفا کرده است. قاسم جومارت توکایف، رئیس جمهور قزاقستان ضمن حفظ روابط نزدیک خود با چین و روسیه، به دنبال توسعه روابط عمیقتر با آمریکا و اتحادیه اروپا نیز هست تا توازن مناسبی در روابط بینالمللی خود برقرار کند. این رویکرد دولت قزاقستان، این کشور را در مقایسه با سایر کشورهای دارای ذخایر قابل توجه عناصر نادر خاکی مانند میانمار و جمهوری دموکراتیک کنگو که درگیر مناقشات داخلی هستند، به گزینهای مطمئنتر برای شراکت با آمریکا تبدیل کرده است.
از سال ۲۰۱۸، قزاقستان نظام حقوقی بخش معدن خود را براساس مدل «سرمایهگذاری سریعتر، دریافت مزایای بیشتر» مورد بازنگری قرار داد. تدوین قوانین جدید به ثبات مالی در بخش معدن این کشور کمک کرده و معافیتهای مالیاتی در نظر گرفته شده در راستای ایجاد فضا به منظور افزایش ارزش افزوده، سرمایه لازم برای تامین تجهیزات مورد نیاز فرایند اکتشاف معادن را فراهم خواهد کرد. همچنین، تعیین حق بهره مالکانه جدید میزان درآمد دولت قزاقستان در بخش معدن را افزایش داده است. در نتیجه تغییرات صورت گرفته در بخش معدن قزاقستان، شرکتهای بزرگ معدنی جهان از جمله «Rio Tinto» و «Fortescue» از آغاز روند توسعه پروژههای مشترک معدنی خود در این کشور خبر دادند. در همین رابطه، شرکت «Cove Capital» از سال ۲۰۲۴ روند حفاری ذخایر معدنی عناصر نادر خاکی تحت مدیریت خود که در نزدیکی شهر آرقالیق واقع شده را آغاز کرده است.
زیرساختهای بسیار مناسب قزاقستان، یکی از مواردی است که راه را برای توسعه ذخایر معدنی در این کشور فراهم کرده است. شبکه راهآهن و زیرساختهای بنادر قزاقستان موسوم به «کریدور میانی» که از غرب چین از طریق قزاقستان به دریای کاسپین و سپس به اروپا متصل شده است، با حمایت مالی اتحادیه اروپا به مرحله بهرهبرداری رسید. در حال حاضر کنسانتره اورانیوم صادراتی به کانادا و فرانسه از طریق بندر آکتائو در دریای کاسپین انجام میشود. صادرات کنسانتره عناصر نادر خاکی تولیدی قزاقستان نیز میتواند با اندکی تغییرات در زیرساختها از طریق بندر آکتائو صورت پذیرد.
قزاقستان از معدود کشورهای جهان است که علاوه بر داشتن موقعیت زمینشناسی مساعد، محیط کسبوکار مطلوب و زیرساختهای مناسبی هم برای بهرهبرداری از ذخایر معدنی در اختیار دارد. در حال حاضر در قزاقستان واحدهای ذوبآهن و واحدهای فرآوری متعددی برای فرآوری سنگهای معدنی وجود دارد و این کشور در تولید مواد اولیهای مانند سولفات منگنز تصفیهشده و فلز تیتانیوم از خود کارنامه درخشانی را به نمایش گذاشته است. فرایند تولید گالیم و بازیافت رنیوم نیز در حال حاضر در قزاقستان انجام میشود، با این حال این کشور هنوز در زمینه فرآوری اکسیدهای عناصر نادر خاکی در مقایس گسترده ضعیف عمل کرده است.
راهی که پیش روی بازیابی صنعت عناصر نادر خاکی آمریکا قرار دارد
آمریکا دریافته است که صرفا ایجاد همکاری با کشورهای تولیدکننده عناصر نادر خاکی، به تنهایی برای شکستن انحصار چین در بازار این عناصر و کاهش وابستگی آمریکا به این کشور کافی نخواهد بود و گامهای بعدی باید در خصوص تبدیل توافقهای صورت گرفته به قراردهایی بلندمدت برداشته شود. از سوی دیگر، رهبران عالیرتبه قزاقستان به وضوح اعلام کردهاند که توسعه معادن برای بازار کشورهای غربی، به یکی از اولویتهای اصلی این کشور تبدیل شده است.
در همین راستا، دولت قزاقستان چندین یادداشت تفاهم با شرکای خارجی در زمینه اکتشاف و فرآوری عناصر نادر خاکی را امضا کرده است. تنها در جریان نشست «Kazakh-German» که در ماه سپتامبر ۲۰۲۴ برگزار شد، تعداد ۲۳ توافقنامه در حوزه معدن از جمله توسعه پروژههای مشترک با قزاقستان در زمینه عناصر نادر خاکی به امضا رسید.
ناگفته نماند که هنوز چالشهایی پیشروی صنعت عناصر نادر خاکی، چه در آمریکا با هدف بازیابی آن و چه در قزاقستان با هدف توسعه قرار دارد؛ اگرچه راهاندازی یک معدن جدید عناصر نادر خاکی و رسیدن به ظرفیت تولید در مقیاس تجاری میتواند بیش از یک دهه زمان ببرد اما سهلانگاری آمریکا در این زمینه ممکن است به افزایش سهم چین در بازار جهانی این عناصر طی یک دهه آینده منجر شود.
بر همین اساس، آمریکا میتواند با انجام اقدامات لازم در این خصوص تابآوری بازار عناصر نادر خاکی در کشورهای غربی را طی آینده نزدیک برای آن افزایش داده و به فعالان بازار این پیام را منتقل کند که تنوعبخشی در زنجیره تامین عناصر مذکور در حال تکمیل شدن است.
انتهای پیام//
