به گزارش پایگاه خبری و تحلیلی «فلزات‌آنلاین» و به نقل از روابط عمومی شرکت مشاوره اقتصادی آرمان آتورپات، عناصر خاکی نادر (REE) به دلیل تشابه بالای ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی، معمولا به‌ صورت هم‌زمان در کانسنگ‌های حاوی این عناصر حضور دارند و همین ویژگی، همراه با غلظت نسبتا پایین آن‌ها در مواد میزبان، فرایند جداسازی و استخراج را به عملیاتی بسیار پیچیده، زمان‌بر و پرهزینه تبدیل می‌کند. علاوه‌براین، وجود مقادیر متغیر از مواد رادیواکتیو در بسیاری از ذخایر (REE)، مدیریت پسماند و دفع ضایعات را با چالش‌های فنی و زیست‌محیطی جدی مواجه ساخته است؛ به‌ گونه‌ای که مجموع این عوامل موجب محدودیت ذخایر اقتصادی و قابل بهره‌برداری این عناصر در سطح جهانی شده است.

عناصر نادر خاکی به سه دسته اصلی تقسیم می‌شوند؛ عناصر کلیدی «Critical» شامل نئودیمیوم و پرازئودیمیوم که در ساخت آهن‌رباهای دائمی و فناوری‌های حیاتی نظیر هارددیسک‌ها و موتورها کاربرد دارند. عناصر سنگین «Heavy» همانند تربیوم، دیسمیوم، ایتریوم، هولمیوم، اربیوم و لومیوم که برای تولید آهن‌رباهای قوی، لیزرها، صنایع هوافضا و تجهیزات پزشکی به‌ کار می‌روند و عناصر سبک (Light) شامل لانتانیوم، سریوم، نئودیمیوم و پرازئودیمیوم که عمدتا در باتری‌ها، آلیاژها، کاتالیست‌ها و شیشه و رنگ‌دانه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرند.

محصولات حاصل از این عناصر می‌توانند به شکل فلزات منفرد عناصر خاکی نادر (REM)، اکسیدهای آن‌ها (REO)، ترکیبات مشخصی از (REM یا REO) یا مخلوطی از عناصر خاکی نادر در حالت فلزی باشند که معمولا با آهن آمیخته شده و به‌ عنوان میش‌متال «mischmetal» شناخته می‌شوند. بدین ترتیب تنوع محصولاتی که از (REE) به‌ دست می‌آید، بازتاب‌دهنده پیچیدگی و گستردگی کاربردهای این گروه از عناصر در صنایع مختلف است.

نمودار یک، روند حجم تولید معدنی عناصر خاکی نادر جهان را در بازه پنج ساله ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ نشان می‌دهد و مشهود است که این حجم در طول دوره مورد بررسی روندی افزایشی داشته است؛ به‌ گونه‌ای که تولید معدنی جهان در سال ۲۰۲۰ با افزایش ۶۲ درصدی از ۲۴۰ هزار تن به حدود ۳۹۰ هزار تن در سال ۲۰۲۴ رسیده است.

در سال آغازین این بازه زمانی، حدود ۵۸ درصد از تولید معدنی عناصر خاکی نادر جهان به کشور چین تعلق داشت؛ کشوری که دارای برخی از بزرگ‌ترین و غنی‌ترین ذخایر این عناصر، به‌ویژه در استان‌هایی مانند منگولیا و سچواندر بوده و با توجه به آخرین اطلاعات موجود، حدود ۴۹ درصد از کل ذخایر جهانی عناصر نادر خاکی در این کشور متمرکز است.

تولید معدنی چین با افزایش مستمر و نرخ رشد سالانه ۷٫۶ درصدی، در سال ۲۰۲۴ به حدود ۲۷۰ هزار تن رسید و در همان سال حدود ۶۹ درصد از کل تولید معدنی جهان به این کشور اختصاص یافت.

آغاز استخراج ذخایر داخلی چین به اواخر دهه ۱۹۸۰ برمی‌گردد؛ در این دوره، چین نه‌تنها سنگ معدن خود را فرآوری و عناصر نادر خاکی را به‌ صورت جداگانه استخراج و جداسازی کرد بلکه برخلاف بسیاری از کشورهای دیگر که تنها کنسانتره تولید می‌کردند، محصولات نهایی حاوی (REE) مانند آهن‌رباهای دائمی، لوازم الکترونیکی و تجهیزات پزشکی نیز تولید کرد که این امر ضمن ایجاد مزیت رقابتی قابل توجه، سهم چین از تولید معدنی جهان را به‌ طور مستمر افزایش داد.

افزایش مستمر تقاضای جهانی برای عناصر نادر خاکی، ضرورت افزایش متناسب در تولید جهانی را برجسته می‌سازد و در حال حاضر، چین و کشورهای جنوب‌شرق آسیا بر تمامی بخش‌های زنجیره ارزش این عناصر، از استخراج و تولید گرفته تا مصرف نهایی در بخش صنعتی تسلط دارند.

این مسئله موجب شده است که نرخ بهره‌برداری از ذخایر جهانی در طول سال‌های بعدی بازه مورد بررسی با افزایش بی‌وقفه سهم چین از تولید معدنی، از حدود ۰٫۲ درصد در سال ۲۰۲۰ به حدود ۰٫۴۳ درصد در سال ۲۰۲۴ ارتقا یابد.

در این میان، کشور آمریکا با تامین میانگین حدود ۱۳ درصد از کنسانتره عناصر نادر خاکی جهان، جایگاه دوم بزرگ‌ترین کشورهای تامین‌کننده را به خود اختصاص داده و به‌ عنوان بازیگر مهمی در زنجیره تامین جهانی این عناصر مطرح است؛ هرچند فاصله آن با چین از نظر حجم تولید و بهره‌برداری به‌ وضوح قابل توجه است.

با بررسی تجارت عناصر نادر خاکی طی بازه زمانی ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴، نمودار ۲ نشان می‌دهد که ایالات متحده آمریکا با وجود قرارگیری در جایگاه دوم از نظر میزان استخراج کنسانتره عناصر نادر خاکی در سطح جهان، بزرگ‌ترین صادرکننده این کنسانتره محسوب می‌شود؛ این وضعیت ریشه در ساختار زنجیره ارزش جهانی دارد.

چین توانسته است با توسعه زنجیره ارزش عناصر نادر خاکی فراتر از مرحله استخراج، بر ایجاد ظرفیت‌های صنعتی در بخش تصفیه و جداسازی متمرکز شود؛ در حالی که ذخایر عناصر نادر خاکی در کشورهای مختلف، ازجمله ایالات متحده آمریکا وجود دارد، فرایند جداسازی و تصفیه به دلیل پیچیدگی‌های فنی، مصرف بالای مواد شیمیایی و تولید پسماندهای آلاینده و گاه رادیواکتیو، فعالیتی پرهزینه و پرریسک به‌شمار می‌رود و بسیاری از اقتصادهای پیشرفته به واسطه محدودیت‌های زیست‌محیطی و ملاحظات اقتصادی از این بخش خارج شده‌اند.

سرمایه‌گذاری بلندمدت چین در فناوری‌های شیمیایی و ایجاد زیرساخت‌های صنعتی مرتبط، این کشور را قادر ساخته است تا ظرفیت‌های لازم را در مقیاس بزرگ توسعه دهد و بر بازار جهانی تسلط یابد. تا سال ۲۰۲۱، ایالات متحده آمریکا هیچ ظرفیت عملیاتی قابل‌توجهی برای پالایش و تغلیظ عناصر خاکی نادر در بخش میانی زنجیره تامین نداشته و کنسانتره استخراج‌شده از معدن «Mountain Pass» در ایالت کالیفرنیا برای فرایندهای جداسازی و تصفیه به چین ارسال می‌شود.

با توجه به گزارش موسسه «Adamas Intelligence»، پیش‌بینی می‌شود تقاضای اکسیدهای عناصر نادر خاکی در صنعت آهن‌ربا با سرعت فزاینده‌ای رشد کند و کمبود بالقوه نئودیمیوم و پرازئودیمیوم تا سال ۲۰۳۰، فشار قابل‌توجهی بر بازار جهانی وارد آورد. در این شرایط، کشورها و شرکت‌هایی که توانایی تامین پایدار این مواد حیاتی را دارند، از موقعیت استراتژیک و اقتصادی مهمی برخوردار خواهند شد.

تسلط چین بر ظرفیت جهانی جداسازی و تغلیظ عناصر نادر خاکی و تمرکز شدید بازار، ایالات متحده آمریکا را به نقش کنونی خود به‌ عنوان تولیدکننده کانسنگ و کنسانتره محدود کرده است اما ماهیت راهبردی این عناصر و وابستگی فدرال آمریکا به منابع خارجی، موجب افزایش علاقه دولت به ایجاد یک زنجیره داخلی امن شده است.

تحقق یک صنعت داخلی پایدار در این حوزه، مستلزم حمایت سیاستی در تمامی سطوح حکمرانی است؛ چراکه اهمیت این مواد برای امنیت ملی و موانع ساختاری موجود در بازار جهانی عناصر نادر خاکی، نقش تعیین‌کننده‌ای در ضرورت مداخله دولت ایفا می‌کند و تضمین دسترسی ایالات متحده آمریکا به منابع حیاتی این عناصر را به یک اولویت راهبردی تبدیل می‌سازد.

انتهای پیام//