در پی محدودیت‌های جدید اعمال شده از سوی چین بر صادرات آهن‌رباهای دائمی حاوی عناصر نادر خاکی، شرکت هندی «Maruti Suzuki» دو‌سوم ظرفیت تولید خودروی الکتریکی مدل «e-Vitara» ساخت خود را برای مدت محدود کاهش داد. این موضوع بار دیگر وابستگی هند به منابع خارجی در حوزه فناوری‌های مبتنی بر انرژی‌های پاک را آشکار ساخت.

به گزارش پایگاه خبری و تحلیلی «فلزات‌آنلاین» و به نقل از پایگاه خبری «Policy Circle»، گروهی از زمین‌شناسان هندی به نمایندگی از دولت این کشور به زامبیا سفر کردند. در این سفر مقرر شد حدود ۹ هزار کیلومتر مربع از کمربند ذخایر مس زامبیا به هند جهت انجام عملیات اکتشافی اختصاص پیدا کند. اقدام دولت هند نه صرفا حرکتی در جهت رشد اقتصاد داخلی بلکه عملی راهبردی برای حفظ امنیت زنجیره تامین داخلی هند محسوب می‌شود.

مس و کبالت، دو فلز کلیدی در توسعه حمل‌ونقل سبز و نوسازی زیرساخت‌های دفاعی به‌ شمار می‌روند. مس در گذار به فرایند الکتریکی‌سازی در سامانه‌های پیشران الکتریکی نقشی اساسی ایفا می‌کند و در سیم‌کشی سیستم‌های موشکی، ساخت رادارها و سامانه‌های دریایی کاربرد گسترده‌ای دارد. کبالت نیز با افزایش پایداری باتری‌ها و آلیاژهای مورد استفاده در ساخت موتورهای جت، همچنان جایگاه حیاتی خود را در صنایع پیشرفته دفاعی حفظ کرده است؛ اگرچه در حال حاضر روند عرضه و تقاضای این دو فلز استراتژیک با چالش‌ها و نوساناتی همراه شده است اما اهداف ملی تعیین شده از سوی دولت هند از جمله دستیابی به سهم ۳۰ درصدی خودروهای الکتریکی در بازار داخلی تا سال ۲۰۳۰ و افزایش حجم صادرات سامانه‌های دفاعی به ارزش حدود ۶ میلیارد دلار تا سال ۲۰۲۹ همچنان به قوت خود باقی است.

فلزاتی که گذار به فناوری‌های نوین را ممکن می‌سازند

براساس پیش‌بینی سازمان توسعه و تجارت سازمان ملل متحد (UNCTAD)، تقاضای جهانی برای مس تا سال ۲۰۴۰ بیش از ۴۰ درصد افزایش خواهد یافت؛ افزایشی که نتیجه روند پرشتاب حرکت به سمت الکتریکی‌سازی و دیجیتالی‌ شدن زیرساخت‌ها را نیز در بر خواهد گرفت. طبق ارزیابی‌های انجام شده، یک خودروی تمام‌ الکتریکی به‌ طور میانگین چهار برابر مس بیشتری از یک خودروی با موتور احتراق داخلی نیاز دارد. همچنین به منظور ساخت مزارع بادی فراساحلی، برای هر مگاوات ظرفیت نصب‌ شده به حدود هشت تا ۱۰ تن مس نیاز است.

از سوی دیگر و با وجود تلاش‌هایی که برای کاهش مصرف کبالت از طریق نوآوری‌های جدید صورت گرفته است، این فلز همچنان عنصری کلیدی در تولید کاتدهای نیکل به شمار می‌رود. گفتنی است از کاتدهای نیکل در تولید باتری خودروهای الکتریکی با قابلیت پیمایش بالا، پهپادها و موشک‌های زیردریایی هدایت شونده استفاده می‌شود.

اگرچه از مس و کبالت در صنایع نظامی استفاده می‌شود، با این حال اهمیت دسترسی این فلزات در صنعت مذکور مانند دیگر صنایع تولیدی ذکر شده است. در حقیقت سامانه‌های راداری آرایه‌ای با اسکن الکترونیکی فعال (AESA)، خودروهای نظامی و سامانه‌های دفاعی یکپارچه دریایی، همگی وابسته به مس و آهن‌رباهای حاوی کبالت مقاوم در برابر دمای بالا هستند. با توجه به افزایش حجم استفاده از خودروهای لجستیکی الکتریکی و سلاح‌های لیزری هدایت‌ شده، پیش‌بینی می‌شود که حجم تقاضای این فلزات در صنایع نظامی دفاعی نسبت به صنایع غیرنظامی با سرعت بیشتری افزایش پیدا کند.

سلطه چین بر فرآوری مس و کبالت

برآوردهای انجام شده حاکی از آن است که میزان تولید داخلی مس هند حدود یک‌سوم نیاز این کشور به مس تصفیه شده را تامین می‌کند. پس از تعطیلی موقت واحد ذوب شرکت «Sterlite» در سال ۲۰۱۸، حجم واردات مس هند در سال مالی ۲۵-۲۰۲۴ به ۱٫۲ میلیون تن رسید که نسبت به سال ۲۰۲۳ رشدی ۴ درصدی را تجربه کرد. داده‌های منتشر شده در همین رابطه نشان می‌دهد اگرچه حجم تقاضای داخلی هند برای مس در حدود ۱.۸ میلیون تن برآورد شده اما ظرفیت تولید داخلی این فلز تنها حدود ۵۷۳ هزار تن گزارش شده است. کبالت مورد نیاز بازار هند نیز تقریبا به‌ طور کامل از طریق واردات تامین می‌شود؛ به‌ طوری‌ که حجم واردات اکسید کبالت به هند در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ به ۶۹۳ تن رسید که نسبت به مدت مشابه سال ۲۰۲۴، حدود ۲۰ درصد افزایش داشته است.

مشکل اصلی هند در تامین مس و کبالت بازار داخلی را نه در دسترسی به ذخایر معدنی بلکه در انحصار فرآوری این دو فلز که در حال حاضر در اختیار چین است، می‌توان جست‌وجو کرد. چین در حال حاضر سهم حدود ۵۰ درصدی از ظرفیت جهانی ذوب مس و سهم نزدیک به ۷۵ درصدی از ظرفیت تولید کبالت تصفیه‌ شده را در اختیار دارد. همچنین، بیش از ۹۰ درصد از آهن‌رباهای مبتنی بر عناصر نادر خاکی نیز در چین فرآوری می‌شود. به بیان ساده‌تر، وابستگی عمیق هند به چین در تامین مس و کبالت، زنجیره تامین داخلی این دو فلز را آسیب‌پذیرتر کرده است؛ زنجیره‌ای که از صنایع باتری گرفته تا صنایع دفاعی نظامی و سایر صنایع دیگر را در برمی‌گیرد.

زامبیا به منبع اصلی تامین مس و کبالت هند تبدیل می‌شود

عیار ذخایر معدنی مس زامبیا از جمله بالاترین‌ها در جهان به شمار می‌رود. طبق توافق صورت گرفته میان دولت هند و زامبیا، قرار بر این است که برخی از ذخایر مس این کشور به منظور آغاز فرایند اکتشافی به برخی از شرکت‌های هندی واگذار شود. در همین راستا و طی سه سال آینده، سازمان زمین‌شناسی هند اقدام به نمونه‌برداری، نقشه‌برداری و مدل‌سازی از این ذخایر معدنی خواهد کرد و پس از آن، مجوز بهره‌برداری از این معادن از سوی دولت زامبیا صادر می‌شود و شرکت‌های سرمایه‌گذار دولتی و خصوصی هند به منظور توسعه ذخایر معدنی این کشور آفریقایی کار خود را آغاز خواند کرد.

توافق صورت گرفته میان هند و زامبیا با طرح ملی توسعه و تامین مواد معدنی حیاتی هند که به واسطه آن بودجه‌ای بالغ بر حدود ۱۹۶ میلیون دلار را به منظور خرید سهام شرکت‌‎های داخلی، توسعه فرآوری بخش مواد معدنی حیاتی و افزایش همکاری‌ با شرکت‌های فناورمحور اختصاص یافته است، در یک راستا قرار دارد.

کاهش ریسک زنجیره ارزش خودروهای الکتریکی و صنایع دفاعی هند

پروژه‌های اعلام‌ شده در هند مرتبط با تولید سلول باتری‌ها تا سال ۲۰۳۰ بیش از ۱۰۰ گیگاوات‌ ساعت پیش‌بینی شده است. با این حال، در حال حاضر حدود ۳۰ گیگاوات‌ ساعت ظرفیت تولید این باتری‌ها به مرحله قطعی راه‌اندازی واحد تولید رسیده است؛ البته در حال حاضر ظرفیت پایین تولید باتری هند چالشی برای این صنعت ایجاد نکرده اما تامین مواد اولیه مورد نیاز این واحدها از جمله مس و کبالت ممکن است آن‌ها را با مشکل مواجه کند.

کاهش دسترسی به مس موجب افزایش قیمت کابل‌های مسی شده و کاهش عرضه فلز کبالت در بازار، تولیدکنندگان سلول باتری‌ها در هند را به استفاده از سایر مواد معدنی حیاتی سوق داده است. در اختیار گرفتن مدیریت ذخایر معدنی مس و کبالت و یا حداقل تضمین دسترسی به مواد اولیه از ذخایر معدنی در زامبیا، می‌تواند قدرت چانه‌زنی هند برای تامین کنسانتره و افزایش ظرفیت فرآوری داخلی را افزایش دهد.

واضح است که ایجاد یک زنجیره تامین مواد اولیه برای واحدهای ذوب و فرآوری داخلی مس، هند را از اختلالات در روند حمل‌ونقل دریایی به ویژه در دریای سرخ یا جنوب دریای چین مصون نگه می‌دارد. همچنین، ایجاد این زنجیره تامین داخلی امکان ترکیب کنسانتره مس وارداتی با میزان محدودی از سنگ معدن مس داخلی را فراهم کرده و حتی امکان ترکیب سایر مواد اولیه با کبالت به منظور تولید سلول‌ باتری‌های مدرن‌تر را میسر خواهد کرد.

در مجموع می‌توان بیان کرد هر تن مسی که از زامبیا به طور مستقیم وارد بنادر هند مثل بندر ویساکاپاتنام یا موندرا شود، یعنی هند توانسته است وابستگی خود به مسیرهای صادراتی چین برای تامین فلز سرخ بازار داخلی را کاهش دهد. علاوه‌براین، هر کیلوگرم کبالتی که به‌ جای تصفیه در چین در هند فرآوری شود، قدرت چانه‌زنی تولیدکنندگان کاتد مس هند در مذاکرات برای دریافت مجوزهای توسعه فناوری نوین بیشتر می‌شود.

افزایش رقابت در مقیاس جهانی بر سر دسترسی به مس

اهمیت راهبردی دسترسی به فلز مس در سطح جهانی، موضوع مهمی است که همگان بر آن تاکید ویژه دارند. در همین راستا، دولت آمریکا در بیانیه خود که در ماه فوریه ۲۰۲۵ منتشر شد اعلام کرد: این کشور برای تامین مس مورد نیاز خود به شدت به واردات متکی است و این مسئله می‌تواند بر صنایع دفاعی آمریکا تاثیر منفی گسترده‌ای بگذارد. چین نیز که با کمبود سنگ معدن مس مواجه است، سرعت صدور مجوز برای احداث واحدهای ذوب جدید را کاهش کرده است. از سوی دیگر به شرکت‌های بزرگ با مالکیت دولتی چین ماموریت ثبت قراردادهای تامین سنگ معدن مس با کشورهای شیلی و پرو محول شده است. از سوی دیگر اتحادیه اروپا در راستای کاهش کربن تولیدی صنایع آلاینده، در حال بررسی اعمال تعرفه‌های زیست‌محیطی بر فلزاتی همچون مس است که در واحدهای تولیدی مبتنی بر استفاده از زغال‌سنگ تولید شده‌اند.

در چنین شرایطی، کشورهایی که سرعت عمل بالاتری در تامین مس مورد نیاز خود از منابع معدنی جایگزین داشته باشند می‌توانند با قیمت کمتری فلز مورد نیاز بازار داخلی خود را تهیه کنند. بر همین اساس چنین کشورهایی نقش موثرتری در تعیین قیمت جهانی فلز سرخ ایفا خواهد کرد، این در حالی بوده که کشورهایی که در زمینه تامین مس از بازار جهانی عملکرد ضیعف‌تری از خود به نمایش بگذارند ناگزیر باید هزینه بیشتری در زمان کاهش دسترسی به فلز سرخ پرداخت کنند.

کشور هند در زمینه دسترسی به مس ممکن است همزمان با دو چالش مواجه شود. نخست اینکه این احتمال وجود دارد هند سهم بازار مس در آفریقا را به خریداران چینی واگذار کند. دوم اینکه ممکن است تعرفه‌ها یا تحریم‌هایی بر صادرات تجهیزات دفاعی تولیدشده با فلزات پر کربن یا فاقد منشا تولید مشخص در هند اعمال شود. در این همین رابطه، حضور هند در زامبیا نه تنها مزیتی اقتصادی داشته، بلکه به ابزاری موثر برای توسعه روابط اقتصادی و سیاسی میان دو کشور تبدیل خواهد بود.

گام‌های آتی هند در زامبیا؛ اکتشاف تا استخراج مس در بازه زمانی کوتاه‌مدت

هند برای دستیابی به یک مزیت رقابتی با دیگر کشورهای جهان مانند چین لازم است بازه زمانی میان کشف ذخایر معدنی مس و آغاز فرایند تولید آن به‌طور چشم‌گیری کاهش یابد. به منظور تحقق این هدف‌گذاری تدوین بازه زمانی کوتاه‌مدت در مقیاس ماهانه و نه سالانه برای صدور مجوزهای مورد نیاز فاز بهره‌برداری ضروری خواهد بود. همچنین، به‌کارگیری مدل‌سازی‌های مبتنی بر مدل دوقلوهای دیجیتال و داده‌های حاصل از روش سنجش از راه دور، می‌تواند فرآیند مطالعات امکان‌سنجی در کشف ذخایر معدنی مس در زامبیا تحت مدیریت شرکت‌های هندی را تسریع کند و مسیر رسیدن به مرحله بهره‌برداری در فاز تجاری را هموارتر سازد.

امروزه تامین فلزات حیاتی به ویژه فلز سرخ به اندازه دسترسی به نفت در گذشته اهمیت پیدا کرده است. توافق منعقد شده میان هند و زامبیا به مثابه عملکرد یک واحد بزرگ تولید نیمه صنعتی در مقیاس آزمایشگاهی بوده که در آن هدف رسیدن به فاز تولید انبوه در مرحله تجاری‌سازی است. این تقویت همکاری باید منجر به رشد بخش تولید مس و کبالت تصفیه‌شده شود که در توسعه صنایع دفاعی و باتری هند نقشی برجسته خواهد داشت. موفقیت در رسیدن به اهداف تعیین شده از سوی هند و زامبیا می‌تواند راه را برای توسعه همکاری‌ها میان این دو کشور در صنایع معدنی دیگر هموار کند.

در صورتی که هند اقدامات مناسبی را جهت رسیدن به این هدف‌گذاری‌ها به ویژه در بخش باتری انجام ندهد ممکن است خط تولید خودروهای الکتریکی شرکت تولیدکننده خودروهای الکتریکی هندی «Maruti Suzuki» با چالشی جدی در فرایند تولید مواجه شود. البته که هند می‌تواند با تامین مس مورد نیاز خود از طریق توافقی که با زامبیا امضا کرده نیاز واحدهای تولیدی داخلی را تامین کند؛ به همین دلیل از این لحاظ با چالشی مواجه نخواهد شد.

انتهای پیام//